Trước khi trở thành nhạc cụ phục vụ thiền định và thư giãn, những chiếc bát đồng ngày nay được biết đến với tên gọi chuông xoay Himalaya từng là đồ dùng gia đình. Lịch sử của chúng bắt đầu từ gian bếp, bữa ăn, nơi cất giữ ngũ cốc và tay nghề của những người thợ kim loại đã làm ra chúng. Nghề chế tác đồng có lịch sử lâu đời; việc sử dụng chuông xoay trong các thực hành âm thanh hiện đại xuất hiện muộn hơn rất nhiều.
Bát đồng trong đời sống hằng ngày
Bát đồng là một phần của đồ dùng sinh hoạt, bên cạnh đĩa và các loại vật đựng khác. Chúng được dùng để đựng cơm, cất giữ ngũ cốc, chứa chất lỏng và uống những thức uống lên men địa phương như chhang. Mỗi hình dáng đáp ứng một nhu cầu sử dụng cụ thể. Đây là những vật dụng được làm ra để sử dụng, cầm nắm và truyền lại cho thế hệ sau.
- Ulta Bati — Vật đựng dùng để chứa chất lỏng.
- Jambati — Bát lớn dùng để cất giữ ngũ cốc.
- Thado Bati — Bát dùng để uống.
- Mani / Mane — Vật đựng có kích thước chuẩn, dùng để đong ngũ cốc.
Những tên gọi này thuộc vốn từ địa phương về các loại vật đựng và hình dáng của chúng. Một chiếc đĩa đồng cũng thuộc cùng truyền thống chế tác kim loại, nhưng không nhất thiết phù hợp để tạo âm thanh như chuông xoay.
Truyền thống chế tác đồng Newar vẫn đang tiếp nối
Tại Nepal, lịch sử này gắn bó mật thiết với các nghệ nhân Newar, đặc biệt ở thung lũng Kathmandu và Patan. Việc pha hợp kim, nung nóng, tạo hình và hoàn thiện một vật đựng đòi hỏi kiến thức được truyền qua nhiều thế hệ trong các xưởng thủ công. Di sản nằm ở kỹ nghệ làm chủ chất liệu đồng và ở những vật dụng được chế tác cho đời sống thường ngày cũng như các nghi lễ.
Đồ dùng nhà bếp bằng đồng cũng có vị trí trong truyền thống gia đình Newar. Trong một số gia đình, khi con gái kết hôn, người mẹ tặng con những đồ dùng bằng đồng cho gia đình mới, chủ yếu là đĩa và các vật dụng để bày thức ăn. Những món quà này kết nối đời sống gia đình với công việc của người thợ kim loại địa phương; đây không phải là tập tục dành riêng cho việc tặng chuông xoay.
Các nghệ nhân Newar vẫn giữ vai trò trung tâm trong việc sản xuất chuông xoay tại thung lũng Kathmandu, ngay cả khi có thêm những người mới tham gia thị trường. Khi nhu cầu đối với những chiếc bát được lựa chọn vì âm thanh tăng lên, các xưởng hiện có đã vận dụng tay nghề của mình và dành nhiều hơn năng lực sản xuất cho chuông xoay, bên cạnh đồ dùng gia đình truyền thống.
Du lịch đã thay đổi cách sử dụng những chiếc bát như thế nào
Sự quan tâm đến việc chơi những chiếc bát này phát triển cùng với sự xuất hiện và tăng trưởng của du lịch tại Nepal trong nửa sau thế kỷ XX. Du khách bắt gặp những vật đựng bằng đồng, chú ý đến âm vang của chúng và mang chúng ra nước ngoài. Một thị trường mới hình thành, thúc đẩy thương nhân lựa chọn bát theo âm thanh và nghệ nhân làm thêm các sản phẩm phục vụ mục đích này.
Trong những năm 1970, các bản thu âm như Tibetan Bells góp phần giới thiệu âm thanh của chúng tới công chúng quốc tế. Sau đó, biểu diễn âm nhạc, thiền định, thư giãn và các thực hành trị liệu bằng âm thanh đã hình thành nên những cách sử dụng chuông xoay quen thuộc ngày nay. Sự phát triển hiện đại này dựa trên một nghề thủ công đã tồn tại từ trước; nó không chứng minh sự tồn tại của một thực hành âm thanh cổ xưa với chuông xoay trong các tu viện Tây Tạng. [1, 2]
Đồ dùng nhà bếp, vật đựng đồ cúng và nhạc cụ
Không phải mọi vật đựng bằng đồng đều có cùng mục đích. Những chiếc bát Lingam, với biểu tượng tôn giáo gắn với thần Shiva, thuộc về lịch sử của các vật đựng đồ cúng. Một vật được dùng để dâng cúng không tự động trở thành nhạc cụ được chơi để tạo âm thanh. Vì vậy, bát dùng trong gia đình, vật đựng đồ cúng và nhạc cụ cần được hiểu theo từng công dụng riêng.
Không có bằng chứng lịch sử được xác lập cho thấy chuông xoay Himalaya được bán ngày nay từng là nhạc cụ dùng trong thực hành trị liệu bằng âm thanh tại các tu viện Tây Tạng thời cổ. Điều này khác với việc sử dụng những nhạc cụ tôn giáo khác đã được ghi nhận, trong đó có chuông và tingsha. [1]
Thép không gỉ và sự lưu chuyển của những chiếc bát cũ
Từ khoảng những năm 1970, đồ dùng nhà bếp bằng thép không gỉ tiện dụng dần phổ biến và thay thế đồ đồng trong nhiều gia đình. Sự thay đổi này không diễn ra hoàn toàn: ngày nay vẫn có thể tìm thấy vật đựng bằng đồng trong gian bếp của một số ngôi làng hẻo lánh.
Những người buôn bán lưu động vẫn đi qua các làng và thu gom đồ kim loại cũ, trong đó có bát. Một số người tập trung chuyên sâu hơn vào loại vật dụng này. Sự lưu chuyển đó giúp giải thích cách những đồ dùng gia đình trước đây đến với thị trường bát cổ. Một vật đựng có thể đã lâu đời dù việc sử dụng nó như một nhạc cụ tạo âm thanh chỉ mới xuất hiện gần đây; niên đại và lịch sử của từng món vẫn cần được xác định dựa trên nguồn gốc và quá trình lưu truyền của nó.
Nghề thủ công chân thực và những cách sử dụng hiện đại
Tên gọi “chuông xoay Tây Tạng” được sử dụng rộng rãi trong thương mại, nhưng tự nó không cho biết một chiếc bát được làm ở đâu hay ban đầu được dùng vào việc gì. Với những chiếc bát Nepal, lịch sử nghề chế tác đồng Newar xứng đáng được ghi nhận vì chính giá trị của truyền thống ấy.
Nguồn gốc là đồ dùng gia đình không làm giảm tay nghề của người chế tác hay chất lượng âm thanh. Chuông xoay ngày nay đưa những kiến thức về chế tác kim loại ấy vào âm nhạc, thiền định và thư giãn. Giá trị của chúng nằm ở chất liệu, kỹ thuật chế tác và trải nghiệm lắng nghe.
Tài liệu tham khảo lịch sử
- Samuel M. Grimes, Where Did “Tibetan” Singing Bowls Really Come From? — Tricycle, 2020.
- Candy Gunther Brown, Tibetan Singing Bowls – Los Cuencos Cantores Tibetanos — American Religion, 1(2), 52–73, 2020.
Đọc thêm
- Santa Ratna Shakya Kasa, Himalayan Singing Bowl: Tuning the Mind, Healing the Body — Truyền thống Shakya Kasa; biên tập bởi Salil Subedi. Shakya Kasa Research Centre, 2024. ISBN 9789937150910.
- Salil Subedi, Singing Bowl Sound Healing: The Swoyambhu Method of Aman Shahi — Singing Bowl Centre, Chiang Mai, 2019.