सातवटा सिंगिङ बाउलका दुई सेटलाई उही सात चक्रसँग जोड्न सकिन्छ, तर तिनले फरक सङ्गीतका नोटहरू प्रयोग गर्न सक्छन्। यो भिन्नता प्रायः सेटसँग सम्बन्धित शिक्षण पद्धतिबाट आउँछ। त्यो पद्धति बुझ्दा बाउल छान्न, ग्राहकलाई बुझाउन र पाठ्यक्रमलाई एकरूप रूपमा पछ्याउन सजिलो हुन्छ।
यो मार्गदर्शिकाले समकालीन सिंगिङ बाउल अभ्यासमा प्रयोग हुने दुई सम्बन्ध प्रणालीको तुलना गर्छ: सामान्यतः Vedic भनिने C–D–E–F–G–A–B सम्बन्ध प्रणाली र Santa Ratna Shakya को पद्धतिमा प्रयोग हुने F–C–G–D–A–E–B Himalayan सम्बन्ध प्रणाली।
यहाँ “Vedic” र “Himalayan” ले के जनाउँछन्?
यी नामहरूले सङ्गीतका नोटहरूलाई चक्रसँग जोड्ने पद्धति जनाउँछन्। पहिलोले तल्लोदेखि माथिल्लो क्रमको C मेजर स्केललाई मूलाधारदेखि सहस्रारसम्मका चक्रसँग जोड्छ। दोस्रोले F–C–G–D–A–E–B क्रम प्रयोग गर्छ।
अभ्यासकर्ता र शिक्षकहरूले फरक नाम वा सम्बन्धहरू प्रयोग गर्न सक्छन्। आधुनिक सिंगिङ बाउल अभ्यासमा “Vedic” परिचित नाम हो; तर नामले मात्र यो ठ्याक्कै नोट–चक्र सम्बन्ध प्राचीन Vedic ग्रन्थबाट आएको प्रमाणित गर्दैन। त्यसैगरी, यहाँ वर्णन गरिएको Himalayan सम्बन्ध एउटा विशेष शिक्षण पद्धति हो, हिमालय क्षेत्रका सबै अभ्यासकर्ताले मान्ने नियम होइन।
दुवैले सत्रका लागि सुसङ्गत संरचना दिन सक्छन्। चक्र र नोटबीचको सम्बन्ध प्रतीकात्मक वा शिक्षणसम्बन्धी हो: यसको अर्थ कुनै चक्रको एउटा मात्र सर्वमान्य रूपमा स्थापित ध्वनि आवृत्ति हुन्छ भन्ने होइन।
सात चक्र: दुई सम्बन्ध प्रणालीको तुलना
तालिका मूलाधार चक्रदेखि सहस्रार चक्रसम्म पढ्नुहोस्। fixed-do सोल्फेजमा अक्षरका नाम र सोल्फेजले उही नोट जनाउँछन्: C भनेको Do, D भनेको Ré, E भनेको Mi, F भनेको Fa, G भनेको Sol, A भनेको La र B भनेको Si हो।
| चक्र | प्रचलित Vedic सम्बन्ध | Himalayan / Santa सम्बन्ध |
|---|---|---|
| मूलाधार | C — Do | F — Fa |
| स्वाधिष्ठान | D — Ré | C — Do |
| मणिपुर | E — Mi | G — Sol |
| हृदय | F — Fa | D — Ré |
| कण्ठ | G — Sol | A — La |
| तेस्रो आँखा | A — La | E — Mi |
| सहस्रार | B — Si | B — Si |
नोटले मात्र पद्धति पहिचान हुँदैन: दुवै सम्बन्ध प्रणालीमा उही सात अक्षरका नाम प्रयोग हुन्छन्। फरक पर्ने कुरा तिनको क्रम र चक्रसँगको सम्बन्ध हो। उदाहरणका लागि, पहिलो प्रणालीमा F हृदयसँग सम्बन्धित हुन्छ भने दोस्रोमा मूलाधारसँग।
सातवटा बाउल राख्ने व्यवस्थाका उदाहरण
यी चित्रहरूले बाउल राख्ने वास्तविक स्थानका उदाहरण देखाउँछन्। बाउलको स्थान र नोट–चक्रबीचको प्रतीकात्मक सम्बन्ध फरक कुरा हुन्: बाउलको स्थान सार्दैमा तालिकामा वर्णन गरिएको सम्बन्ध प्रणाली बदलिँदैन।
Vedic C–D–E–F–G–A–B नोटक्रमका लागि बाउल राख्ने व्यवस्थाको उदाहरण।
Himalayan F–C–G–D–A–E–B नोटक्रमका लागि बाउल राख्ने व्यवस्थाको उदाहरण।
नोट, अक्टेभ र आवृत्ति फरक कुरा हुन्
नोटको नामले स्वरको वर्ग जनाउँछ। यसको अक्टेभले स्वरको तह बताउँछ र आवृत्तिले हर्जमा मापन गरिएको स्वरको उचाइ दिन्छ। वैज्ञानिक स्वर सङ्केत प्रणालीमा, बाह्र स्वरको समान अन्तराल प्रणाली र A4 = 440 Hz सन्दर्भ प्रयोग गर्दा, C3 लगभग 130.81 Hz र C4 लगभग 261.63 Hz हुन्छ। एक अक्टेभ माथि जाँदा अक्षरको नाम नबदली आवृत्ति दोब्बर हुन्छ।
C–D–E–F–G–A–B सेटको एउटा सम्भावित संयोजन C3, D3, E3, F3, G3, A3 र B3 हो, जसको आवृत्ति लगभग 130.81 देखि 246.94 Hz सम्म हुन्छ। अन्य अक्टेभ पनि सम्भव छन्।
Himalayan अक्षरक्रमले क्रमिक पञ्चम अन्तराल पछ्याउँछ। वास्तविक बाउलका स्वर लगातार माथि जानुको सट्टा नजिकका स्वर तहमा रहन सक्छन्। एउटा उदाहरण F2, C3, G2, D3, A2, E3 र B2 हो: क्रमशः लगभग 87.31, 130.81, 98.00, 146.83, 110.00, 164.81 र 123.47 Hz। यो उदाहरणले अक्टेभ छनोट बुझाउँछ; यो सबै Himalayan सेटको निश्चित विवरण होइन।
यी सैद्धान्तिक सन्दर्भ स्वरहरू हुन्। हातले बनाइएका सिंगिङ बाउलको आफ्नै मापन गरिएको आवृत्ति हुन्छ, जुन थोरै फरक हुन सक्छ। अक्टेभको नम्बर पनि स्रोतअनुसार फरक हुन सक्छ, त्यसैले लेखिएको नोटसँगै आवृत्ति पनि तुलना गर्नुहोस्।
के 432 Hz ले चक्रसँगको सम्बन्ध बदल्छ?
A = 440 Hz र A = 432 Hz ले सङ्गीतका स्वर गणना गर्न प्रयोग हुने सन्दर्भ जनाउँछन्। 432 Hz छान्दा सन्दर्भ स्वर लगभग 1.8% तल झर्छन्। यसले नोटको क्रम बदल्दैन वा एउटा चक्र सम्बन्ध प्रणालीलाई अर्कोमा परिणत गर्दैन।
C लेखिएको बाउलले अनिवार्य रूपमा 432 Hz मा आवाज दिन्छ भन्ने हुँदैन। कुन नोट, अक्टेभ र मापन गरिएको आवृत्ति बताइएको हो र कुन ट्युनिङ सन्दर्भ प्रयोग गरिएको हो भनेर सोध्नुहोस्।
बाउलको सम्पूर्ण ध्वनि सुन्नुहोस्
सिंगिङ बाउलले धेरै अनुनादी स्वर पैदा गर्छ। कहाँ र कसरी बजाइन्छ वा घोटिन्छ भन्नेअनुसार यसको तल्लो मुख्य स्वर र माथिल्ला आंशिक स्वर फरक रूपमा सुनिन सक्छन्। ती माथिल्ला स्वरले आदर्श तारको ठ्याक्कै हार्मोनिक ढाँचा अनिवार्य रूपमा पछ्याउँदैनन्।
बाउल तुलना गर्दा उल्लेखित नोटले कुन स्वर जनाउँछ भनेर जाँच्नुहोस्। त्यसपछि ध्वनिको रङ, गुञ्जनको अवधि र बाउलका ध्वनि कसरी मिसिन्छन् भन्ने सुन्न रेकर्डिङ प्रयोग गर्नुहोस्। नोटको लेबल उपयोगी हुन्छ, तर यसले सुन्ने सम्पूर्ण अनुभव वर्णन गर्न सक्दैन।
कुन पद्धति छान्ने?
कुनै शिक्षक वा तालिम कार्यक्रम पछ्याउँदै हुनुहुन्छ भने त्यसको नोट–चक्र सम्बन्ध र अक्टेभसम्बन्धी आवश्यकताबाट सुरु गर्नुहोस्। एकरूप पद्धतिले सिकाउन र सत्रको योजना बनाउन सजिलो पार्छ।
तल्लोदेखि माथिल्लो क्रमको C–D–E–F–G–A–B पद्धतिका लागि Healing Singing Bowls (HSB) का सिंगिङ बाउल सेटहरू हेर्नुहोस्। Santa को पद्धतिका लागि Himalayan F–C–G–D–A–E–B सेट र Santa Ratna Shakya को विधि हेर्नुहोस्।
सेट बनाउँदै वा एउटा बाउल थप्दै हुनुहुन्छ भने हाम्रा नोटअनुसारका Full Moon बाउलहरू ले छुट्टाछुट्टै नोट विचार गर्न मद्दत गर्छन्। तिनका मापन गरिएको स्वरलाई तपाईंसँग भएका बाउलसँग जाँच्नुहोस्। खुद्रा विक्रेता र प्रशिक्षकका लागि छानिएको सम्बन्ध प्रणाली स्पष्ट बताउँदा ग्राहकले आफू के किन्दैछ भन्ने बुझ्न सक्छन्।
प्रायः सोधिने प्रश्नहरू
मूलाधार चक्रसँग कुन नोट सम्बन्धित हुन्छ?
प्रचलित C–D–E–F–G–A–B सम्बन्ध प्रणालीमा C हुन्छ। यहाँ वर्णन गरिएको Himalayan / Santa सम्बन्ध प्रणालीमा F हुन्छ। सम्बन्धसँगै कुन पद्धति हो भन्ने सधैँ स्पष्ट गर्नुहोस्।
के दुवै पद्धतिका लागि उही बाउलहरू प्रयोग गर्न सक्छु?
दुवैले C देखि B सम्मका सात नोटका नाम प्रयोग गर्छन्, त्यसैले एउटै सेटले दुवै सम्बन्ध प्रणालीलाई समेट्न सक्छ। यसको अक्टेभ र मापन गरिएको स्वरलाई शिक्षकको आवश्यकतासँग जाँच्नुहोस्, त्यसपछि चक्रको निर्धारण मिलाउनुहोस्।
के एउटा पद्धति वैज्ञानिक रूपमा राम्रो छ?
साङ्गीतिक भिन्नता वर्णन र मापन गर्न सकिन्छ। चक्र निर्धारण आफैँमा शिक्षणसम्बन्धी सम्बन्ध हो; यो तुलनाले कुनै एक सम्बन्ध प्रणालीको क्लिनिकल फाइदा स्थापित गर्दैन।
के सबै बाउल एउटै अक्टेभमा हुनुपर्छ?
यो सेट र अभ्यासमा निर्भर हुन्छ। तल्लोदेखि माथि जाने स्केल एउटै अक्टेभभित्र अट्न सक्छ, तर Himalayan संयोजनले विभिन्न स्वर तह मिलाउन सक्छ। वास्तविक स्वर जाँच्नुहोस् र संयोजनको ध्वनि सुन्नुहोस्।
यो मार्गदर्शिका Namaste Thonon ले प्रस्तुत गरेको तुलनाबाट अनुकूलित गरिएको हो। आवृत्तिका उदाहरणमा वैज्ञानिक स्वर सङ्केत प्रणाली प्रयोग गरिएको छ।