सिङ्गिङ बाउलको इतिहास र उत्पत्ति

ध्यान र विश्रामका साधन बन्नुअघि, आज हिमाली सिङ्गिङ बाउल भनेर चिनिने काँसका कचौराहरू घरायसी भाँडाकुँडा थिए। तिनको इतिहास भान्सा, खानपान र अन्न भण्डारणबाट सुरु हुन्छ, साथै तिनलाई बनाउने धातुका कारीगरहरूको सीपबाट पनि। काँसका भाँडा बनाउने शिल्प पुरानो हो; सिङ्गिङ बाउल बजाउने आधुनिक अभ्यासको विकास भने धेरै पछिको हो।

दैनिक जीवनमा काँसका कचौरा

काँसका कचौराहरू थाल र अन्य भाँडासँगै दैनिक घरायसी सामग्रीको हिस्सा थिए। तिनलाई भात खान, अन्न भण्डारण गर्न, तरल पदार्थ राख्न र छ्याङजस्ता स्थानीय किण्वित पेय पिउन प्रयोग गरिन्थ्यो। फरक आकारका भाँडाले फरक व्यावहारिक काम गर्थे। यी वस्तुहरू चलाउन, दैनिक प्रयोग गर्न र एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा हस्तान्तरण गर्न बनाइन्थे।

  • Ulta Bati — तरल पदार्थ राख्न प्रयोग हुने भाँडा।
  • Jambati — अन्न भण्डारण गर्न प्रयोग हुने ठूला कचौरा।
  • Thado Bati — पिउनका लागि प्रयोग हुने कचौरा।
  • Mani / Mane — अन्नको परिमाण नाप्न प्रयोग हुने निश्चित आकारका भाँडा।

यी नामहरू भाँडा र तिनका आकारसँग सम्बन्धित स्थानीय शब्दावलीका अंश हुन्। काँसको थाल पनि यही धातुशिल्पको परम्परामा पर्छ, तर त्यसलाई सिङ्गिङ बाउलजस्तै बजाउन उपयुक्त हुन्छ भन्ने छैन।

काँसको शिल्पमा जीवित नेवार परम्परा

नेपालमा यो इतिहास नेवार कारीगरहरूसँग, विशेष गरी काठमाडौं उपत्यका र पाटनसँग, गहिरो रूपमा जोडिएको छ। मिश्रधातु तयार पार्न, तताउन, आकार दिन र भाँडालाई अन्तिम रूप दिन कार्यशालाहरूमा पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको ज्ञान चाहिन्छ। काँसमा हासिल गरिएको यही दक्षता र दैनिक तथा अनुष्ठानिक जीवनका लागि बनाइने वस्तुहरूमा यो सम्पदा निहित छ।

नेवार पारिवारिक परम्परामा पनि काँसका भान्साका भाँडाकुँडाको स्थान छ। केही परिवारमा छोरीको विवाह हुँदा आमाले नयाँ घरमा चलाउनका लागि काँसका भाँडाकुँडा, विशेष गरी थाल र खाना पस्किने भाँडा, दिन्छिन्। यी उपहारले पारिवारिक जीवनलाई स्थानीय धातुका कारीगरहरूको कामसँग जोड्छन्; यो विशेष रूपमा सिङ्गिङ बाउल उपहार दिने परम्परा होइन।

बजारमा नयाँ व्यवसायी र उत्पादकहरू प्रवेश गरिरहे पनि काठमाडौं उपत्यकामा सिङ्गिङ बाउल उत्पादनमा नेवार कारीगरहरूको भूमिका अझै केन्द्रीय छ। आवाजका आधारमा छानिएका कचौराको माग बढेसँगै, पहिलेदेखि चलिरहेका कार्यशालाहरूले आफ्नै सीपलाई नयाँ आवश्यकताअनुसार ढाले र परम्परागत घरायसी भाँडाकुँडासँगै सिङ्गिङ बाउल उत्पादनमा बढी ध्यान दिन थाले।

पर्यटनले कचौराको प्रयोग कसरी बदल्यो

बीसौँ शताब्दीको उत्तरार्धमा नेपालमा पर्यटनको आगमन र विस्तारसँगै यी कचौरा बजाउने रुचि विकसित भयो। आगन्तुकहरूले काँसका भाँडा देखे, तिनको अनुनादमा रुचि लिए र विदेश लगे। नयाँ बजारले व्यापारीहरूलाई आवाजका आधारमा कचौरा छनोट गर्न र कारीगरहरूलाई यही प्रयोजनका लागि थप भाँडा बनाउन प्रोत्साहित गर्‍यो।

सन् १९७० को दशकमा Tibetan Bells जस्ता रेकर्डिङले तिनको आवाजलाई अन्तर्राष्ट्रिय श्रोतासम्म पुर्‍याउन मद्दत गरे। पछि संगीत प्रस्तुति, ध्यान, विश्राम र साउन्ड हिलिङका अभ्यासमार्फत सिङ्गिङ बाउलले आज परिचित प्रयोगहरू पाए। यो आधुनिक विकास पहिलेदेखि रहेको शिल्पमा आधारित थियो; यसले प्राचीन तिब्बती गुम्बाहरूमा यस्तै ध्वनि अभ्यास थियो भन्ने प्रमाणित गर्दैन। [1, 2]

भान्साका भाँडा, अर्पणका भाँडा र वाद्ययन्त्र

सबै काँसका भाँडाको प्रयोजन एउटै थिएन। शिवसँग सम्बन्धित धार्मिक प्रतीक भएका Lingam कचौराहरू अर्पणका लागि प्रयोग हुने भाँडाको इतिहाससँग जोडिन्छन्। अर्पणका लागि प्रयोग हुने कुनै वस्तु स्वतः आवाज निकाल्न बजाइने वाद्ययन्त्र हुँदैन। त्यसैले घरायसी कचौरा, अर्पणका भाँडा र ध्वनि निकाल्ने वाद्ययन्त्रलाई तिनको आ–आफ्नो प्रयोगअनुसार बुझ्नुपर्छ।

आज बिक्री हुने हिमाली सिङ्गिङ बाउलहरू प्राचीन तिब्बती गुम्बाहरूमा ध्वनिमार्फत उपचार गर्ने साधनका रूपमा प्रयोग हुन्थे भन्ने स्थापित ऐतिहासिक प्रमाण छैन। घण्टी र टिङ्शासहित अन्य धार्मिक वाद्ययन्त्रको प्रमाणित प्रयोग भने यसभन्दा फरक विषय हो। [1]

स्टेनलेस स्टिल र पुराना कचौराको किनबेच

सन् १९७० को दशकतिरबाट, प्रयोग गर्न सजिला स्टेनलेस स्टिलका भान्साका भाँडाकुँडा फैलिँदै जाँदा धेरै घरमा काँसको प्रयोग बिस्तारै घट्यो। तर यो परिवर्तन सर्वत्र भएको थिएन: केही दुर्गम गाउँका भान्सामा आज पनि काँसका भाँडा भेटिन्छन्।

घुमन्ते व्यापारीहरू अझै पनि गाउँगाउँ पुगेर कचौरासहित पुराना धातुका वस्तु संकलन गर्छन्। केही व्यापारीले विशेष गरी यस्तै भाँडामा ध्यान दिन्छन्। यसरी पहिले घरमा चलाइएका भाँडाकुँडा पुराना कचौराको बजारसम्म आइपुग्छन्। कुनै भाँडा पुरानो हुन सक्छ, तर त्यसलाई सिङ्गिङ बाउलका रूपमा बजाउने प्रयोग हालसालै सुरु भएको हुन सक्छ; कुनै खास वस्तुको उमेर र इतिहास भने त्यसको उत्पत्ति र विगतबारे उपलब्ध जानकारीमा निर्भर हुन्छ।

प्रामाणिक शिल्प र आधुनिक प्रयोग

व्यापारमा “तिब्बती सिङ्गिङ बाउल” भन्ने नाम व्यापक रूपमा प्रयोग हुन्छ, तर नामले मात्र कुनै कचौरा कहाँ बनाइएको थियो वा सुरुमा कसरी प्रयोग हुन्थ्यो भन्ने बताउँदैन। नेपालमा बनेका कचौराको सन्दर्भमा नेवार काँस शिल्पको इतिहासले आफ्नै महत्त्वका आधारमा मान्यता पाउनुपर्छ।

घरायसी प्रयोगबाट आएको तिनको इतिहासले निर्माताको सीप वा तिनको आवाजको गुणस्तर घटाउँदैन। आजका सिङ्गिङ बाउलले त्यही धातुशिल्पको ज्ञानलाई संगीत, ध्यान र विश्राममा जोड्छन्। तिनको महत्त्व सामग्री, कारीगरी र सुन्ने अनुभवमा निहित छ।

ऐतिहासिक सन्दर्भहरू

  1. Samuel M. Grimes, Where Did “Tibetan” Singing Bowls Really Come From? — Tricycle, 2020.
  2. Candy Gunther Brown, Tibetan Singing Bowls – Los Cuencos Cantores Tibetanos — American Religion, 1(2), 52–73, 2020.

थप अध्ययनका लागि

आजको शिल्पबारे थप जान्नुहोस्